Τοπία καταστροφής

Τοπία μνήμης

Μπορούμε φυσικά να αρκεστούμε σε μια μορφική περιγραφή του έργου του Κέλλη, σαν κι αυτές που κάνουμε συνήθως για τους σύγχρονους καλλιτέχνες. Όμως το να αναφέρουμε απλώς μόνο τη διαλεκτική των χρωμάτων (κιτρινωπό / μαύρο) ή των υλικών (πηλός / μέταλλο) είναι σαν να αγνοούμε την ουσία του: το νοητό τοπίο.

Καθένα από τα συστατικά στοιχεία του έργου του διέπεται από την συνύπαρξη δυο ιστοριών: την Ιστορία με μεγάλο «Ι» και την προσωπική ιστορία του Κέλλη. Αν παρατηρήσουμε, για παράδειγμα, τα χρωματισμένα σύνολα από πηλό με τα οποία δημιουργείται το βάθος του πίνακα, καταλαβαίνουμε πως πρόκειται ταυτόχρονα για το χώρο της παιδικής ηλικίας του Κέλλη καθώς και τα τοπία που σημάδεψαν την ψυχή του λαού της Θράκης. Ακόμη αποτελούν στον ίδιο βαθμό την πηγή σύλληψης των αρχαίων κεραμικών και ταυτόχρονα ένα πραγματικό και ονειρικό αρχείο ντοκουμέντων για την Ελλάδα. Τα πιο απλά στοιχεία, χάρη στην αλχημεία της τέχνης συνταιριάζουν την ιστορία κάποιων πανάρχαιων εποχών με το βίωμα ενός και μοναδικού ανθρώπου, για να συντελεστεί η ολότητα της Ύπαρξης. Κάθε πίνακας αποτελεί και το παλίμψηστο μιας σύνθετης μνήμης, όπου συνδυάζονται με μια αξιόλογη αρμονία το μοναδικό και το πολλαπλό. Τα σπίτια από καμένο αλουμίνιο περικλείουν ταυτόχρονα ένα ενθύμιο της νιότης καθώς και την πυρκαγιά της Σμύρνης το 1922, το εναρκτήριο αυτό δράμα της σύγχρονης αυτής ελληνικής ευαισθησίας. Η προσωπική τραγωδία και η τραγωδία του κόσμου είναι ένα και το αυτό πράγμα. Το ένα δεν υπάρχει παρά μόνο σε σχέση με το άλλο. Είναι και το ένα και το άλλο μέσα σ’ αυτήν την παράξενη συγχώνευση που δομεί τα δεδομένα της ευαισθησίας και της λογικής. Κάθε μοναδικό ον φέρει μέσα του την κληρονομιά της γενέθλιας γης του, που του γίνεται έμμονη ιδέα, κι αυτή η ληρονομιά τελικά έχει κάποιο νόημα και υπάρχει μονάχα μέσα του. Μέσα στο άτομο αυτό κάθε σημείο μετατρέπεται σε συγκίνηση και αποκτά έτσι την ιδιότητα της θεμελιώδους αλήθειας.

Ο σκοτεινός πηλός, η σκοτεινή νύχτα των νοητών τοπίων περιέχουν ένα μυστήριο, το νόημα του οποίου αναδύεται μόνο μέσα από μια αργή διαδικασία που σχετίζεται με την αρχαιολογία της μνήμης. Έτσι όπως το γράφει και ο Nietzsche ότι δηλ. στο παρελθόν βρίσκεται ο χρησμός με τον οποίο το απίθανο γίνεται αποκάλυψη. Η αιωνιότητα είναι αμείλικτα καταδικασμένη στο εφήμερο της καθημερινότητας. Η σκοτεινή νύχτα του χρόνου δεν αποκτά φως παρά μόνο μέσα από τη διαύγεια του παρόντος. Σε κάθε πίνακα το νόημα αναμένεται, όπως και το στάρι στο χωράφι μετά τη βροχή, όπως ακριβώς συμβαίνει και με ένα αρχαίο κείμενο που παραδίδεται στην οξυδέρκεια της ενόρασης.

Τα αρχιτεκτονικά δομημένα σπίτια από καμένο αλουμίνιο καταμαρτυρούν την αιώνια μετεμψύχωση του κόσμου και της ζωής. Το μέταλλο γεννιέται μέσα από μια αρχική συγχώνευση και φέρει τα στίγματα μιας τραγωδίας και ξαναγεννιέται ως συστατικό στοιχείο του πίνακα. Μέσα στο χάσμα του χρόνου, στην εντροπία των πραγμάτων, οι κατασκευές αυτές καταμαρτυρούν το θαύμα της μνήμης.

Στο έργο του Κέλλη, μια πλευρά καμένου τοίχου συμμετέχει συγχρονικά στο εικαστικό νόημα και διαχρονικά στη δημιουργία ενός αινίγματος προς αποκωδικοποίηση. Αυτή η διπλή σημειολογική λειτουργία μας φέρνει ταυτόχρονα αντιμέτωπους με το νοερό τοπίο στην επιφάνεια του χρόνου και με το χώρο των νεκρών στα έγκατα της μνήμης. Αναμφισβήτητα θα πρέπει να συνδέσουμε το πνεύμα των βαθιά μεταφυσικών έργων του Κέλλη με τον Chirico, τον καλλιτέχνη αυτόν από τον Βόλο, την πόλη των Αργοναυτών. Τα σπίτια είναι τα εσώτατα ιερά της ζωής και του θανάτου, ο μυστικός χώρος των συγκινήσεων και της μνήμης μας, ο χώρος όπου τελούμε τη λατρεία της δικής μας ύπαρξης, του δικού μας μυστηρίου. Το εσωτερικό τους είναι το εσωτερικό του δικού μας εσωτερικού κόσμου.

Jacques Bonnaval

Μετάφραση Νικηφ. Τερζόγλου